Koncentracja u dzieci — gry, które naprawdę uczą skupienia i ćwiczą pamięć

Koncentracja u dzieci nie musi być ćwiczona przy biurku ani poprzez długie zestawy powtarzalnych zadań. Jak informuje redakcja literat-program.pl, gry wymagające zapamiętywania zasad, reagowania na sygnał, kontrolowania impulsu, planowania kolejnego ruchu czy śledzenia działań przeciwnika angażują mechanizmy związane z uwagą i funkcjami wykonawczymi. Harvard wskazuje wprost, że podczas zabawy dzieci mogą ćwiczyć skupianie uwagi, pamięć roboczą i podstawową samokontrolę.

Nie oznacza to, że każda gra automatycznie „poprawia koncentrację”. Badania nad wpływem zabawy na funkcje wykonawcze nie dają podstaw do obiecywania uniwersalnego treningu mózgu. Przegląd opublikowany w „Developmental Review” wskazuje, że dowody na trwałe podnoszenie ogólnych wyników funkcji wykonawczych poprzez samą zabawę są ograniczone. Znacznie bezpieczniej mówić o regularnym ćwiczeniu konkretnych umiejętności: utrzymywania reguły w pamięci, hamowania natychmiastowej reakcji, obserwowania zmian i wracania uwagą do zadania.

Co dziecko właściwie ćwiczy podczas gry

Koncentracja nie jest jedną odrębną zdolnością działającą niezależnie od pozostałych procesów poznawczych. W praktyce dziecko musi jednocześnie zapamiętać polecenie, odrzucić bodźce niezwiązane z zadaniem i kontrolować własną reakcję.

Center on the Developing Child opisuje funkcje wykonawcze jako system pozwalający między innymi planować, skupiać uwagę, przełączać się pomiędzy zadaniami i operować kilkoma informacjami jednocześnie.

W zabawie można więc ćwiczyć przede wszystkim:

• uwagę selektywną — skupianie się na właściwym sygnale mimo innych bodźców;
• pamięć roboczą — utrzymywanie w głowie reguł, sekwencji i wcześniejszych ruchów;
• kontrolę hamowania — powstrzymanie automatycznej reakcji;
• elastyczność poznawczą — zmianę działania, kiedy zmieniają się zasady;
• planowanie — przewidywanie kolejnych ruchów i ich konsekwencji.

Najlepsza gra na skupienie nie musi być długa. Musi natomiast wymagać od dziecka rzeczywistego śledzenia tego, co się dzieje.

Harvard Graduate School of Education wskazuje, że dzieci rozwijają te kompetencje między innymi poprzez rutyny, responsywne interakcje z dorosłymi i zabawy kierujące uwagę oraz wymagające początków samokontroli.

„Children have to move to a specific rhythm and synchronize words to actions and the music.”

Tak autorzy materiału Harvard Graduate School of Education wyjaśniali w 2014 roku mechanizm gier ruchowych opartych na rytmie i poleceniach. Takie zadania angażują pamięć roboczą oraz kontrolowanie reakcji.

„Simon Says” — dziecko musi słuchać, zanim zareaguje

Jednym z najprostszych przykładów jest „Simon Says”, czyli odpowiednik zabawy „Szymon mówi”. Dorosły wydaje polecenia, ale dziecko wykonuje je wyłącznie wtedy, gdy zostaną poprzedzone określonym hasłem.

To istotne, ponieważ samo usłyszenie komendy „podnieś rękę” nie wystarcza. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy pojawił się wymagany sygnał, zachować regułę w pamięci i — jeśli go zabrakło — powstrzymać naturalny odruch wykonania polecenia.

W komentarzu naukowym opublikowanym w „Frontiers in Psychology” „Simon Says” został wymieniony jako przykład uporządkowanej gry z zasadami angażującej uwagę oraz hamowanie reakcji. Autorzy wskazują także „Dance and Freeze” oraz „The Opposite Game”.

Grę łatwo stopniować. U młodszych dzieci polecenia powinny być krótkie. Starszym można podawać dwie czynności naraz albo zmienić regułę w połowie rundy. Wtedy dochodzi dodatkowe zadanie: dziecko musi porzucić poprzedni schemat i zastosować nowy.

„Dance and Freeze” — ruch, uwaga i zatrzymanie reakcji

Zasada jest prosta: podczas muzyki dziecko tańczy, a po jej zatrzymaniu musi natychmiast znieruchomieć. Wbrew pozorom nie jest to jedynie zabawa ruchowa.

Dziecko przez cały czas wykonuje własną aktywność, lecz jednocześnie powinno monitorować muzykę i wychwycić moment zmiany. Po zatrzymaniu dźwięku musi zahamować ruch. Kiedy muzyka wraca — ponownie zmienić zachowanie.

National Association for the Education of Young Children opisuje „Freeze Dance” jako grę angażującą między innymi kontrolę hamowania i elastyczność poznawczą. Organizacja zwraca uwagę, że nawet w pełnym bodźców otoczeniu przedszkolnym dziecko musi wracać uwagą do zasad gry.

„Remember that when the music stops, you stop too!”

Tak brzmi jedno z poleceń nauczyciela w opisanej przez NAEYC zabawie „Freeze Dance”. Reguła jest krótka, lecz wymaga ciągłego monitorowania sygnału.

Można zwiększać trudność bez dokładania dodatkowych przedmiotów: raz zatrzymujemy się po wyłączeniu muzyki, innym razem po konkretnym słowie, później zaś ustalamy, że jeden sygnał oznacza bezruch, a drugi zmianę kierunku.

Memory — szczególnie mocno pracuje pamięć robocza

Klasyczna gra z parami obrazków wymaga nie tylko zapamiętywania położenia kart. Dziecko obserwuje kolejne odkrywane elementy, aktualizuje informacje po każdym ruchu i wykorzystuje wcześniejsze obserwacje przy następnym wyborze.

Jeżeli wcześniej zobaczyło psa w lewym dolnym rogu, a kilka tur później pojawi się drugi pies, musi wydobyć z pamięci miejsce pierwszej karty. Przy większej liczbie elementów rośnie liczba informacji, które trzeba kontrolować.

To dobry przykład gry, w której trudność można regulować bardzo precyzyjnie. Dla młodszego dziecka wystarczy kilka par. Liczbę kart zwiększa się dopiero wtedy, kiedy obecny wariant nie wymaga już większego wysiłku.

W treningu uwagi trudniejsze nie zawsze znaczy lepsze. Zadanie powinno wymagać skupienia, ale nadal pozostawać możliwe do wykonania.

Gry karciane i planszowe: trzeba obserwować nie tylko własny ruch

Harvard w przewodniku dotyczącym dzieci w wieku 7–12 lat wymienia gry karciane i planszowe wśród aktywności pozwalających ćwiczyć funkcje wykonawcze. Gry, w których trzeba pamiętać pojawiające się karty, angażują pamięć roboczą, natomiast konieczność dopasowania działania do zmieniającej się sytuacji wymaga elastyczności poznawczej.

Szczególnie interesujące są gry, w których nie można skupiać się wyłącznie na własnych kartach. Trzeba obserwować przeciwnika, kontrolować przebieg rozgrywki i reagować wtedy, gdy pojawia się właściwa okazja.

Harvard podaje również gry strategiczne, takie jak szachy czy Go. Ich mechanika wymaga utrzymywania kilku możliwości w pamięci, planowania kolejnych posunięć i modyfikowania strategii w reakcji na działania drugiego gracza.

Nie ma jednak potrzeby zaczynania od skomplikowanych zasad. Dla kilkuletniego dziecka bardziej odpowiednia będzie prosta gra polegająca na dopasowywaniu kolorów, symboli lub liczb.

Puzzle i układanki — skupienie na zadaniu z wyraźnym celem

Puzzle wymagają utrzymywania celu przez czas dłuższy niż pojedyncza reakcja. Dziecko analizuje kształty i fragmenty ilustracji, sprawdza hipotezy, odrzuca niepasujące elementy i wraca do zadania po nieudanej próbie.

Ellen Braaten, psycholożka z Massachusetts General Hospital i Harvard Medical School, wskazuje puzzle obok gier planszowych i karcianych jako aktywność pomagającą dzieciom ćwiczyć organizowanie działania. W przypadku gier strategicznych zwraca także uwagę na konieczność planowania kolejnych ruchów.

Dla koncentracji szczególnie wartościowy jest sam charakter zadania: dziecko ma konkretny cel, ale nie otrzymuje natychmiast rozwiązania. Musi przez pewien czas pozostać przy problemie.

Gry „na odwrót” wymagają zatrzymania automatycznej odpowiedzi

Polecenie brzmi: kiedy dorosły mówi „ręce do góry”, dziecko opuszcza je w dół. Kiedy słyszy „wstań” — siada. Można też ustalić, że czerwony oznacza „idź”, a zielony „stop”.

Tak zwane opposite games znajdują się wśród aktywności omawianych w literaturze dotyczącej funkcji wykonawczych. Ich istota polega na zahamowaniu pierwszej, oczywistej reakcji i zastosowaniu reguły przeciwnej.

To może być wymagające nawet wtedy, gdy dziecko doskonale rozumie instrukcję. Problem nie polega bowiem na znajomości odpowiedzi, ale na powstrzymaniu działania uruchamiającego się automatycznie.

Zabawy ruchowe także mogą wymagać bardzo dużego skupienia

Skakanka, tor przeszkód czy zabawa wymagająca wykonywania sekwencji ruchów łączą pracę ciała z kontrolowaniem instrukcji.

Harvard zwraca uwagę, że skakanie na skakance może wymagać skoncentrowanego treningu, kontroli uwagi i pamiętania sekwencji lub słów towarzyszących ruchom. W przypadku sportu dziecko musi ponadto pamiętać zasady, obserwować działania innych osób, szybko podejmować decyzje i dostosowywać zachowanie do sytuacji.

BBC Children in Need również wskazuje, że zabawy wymagające koncentracji — w tym gry planszowe i projekty konstrukcyjne — angażują uwagę i skupienie.

Jak dobrać grę do wieku dziecka

Center on the Developing Child przygotował osobne zestawy aktywności dla kolejnych etapów rozwoju — od niemowląt po nastolatków. Nie chodzi zatem o znalezienie jednej „najlepszej gry na koncentrację”, lecz o dostosowanie wymagań do możliwości dziecka.

W praktyce można kierować się trzema zasadami:

• 3–5 lat: krótkie gry z jedną lub dwiema regułami — „Simon Says”, zatrzymywanie się na sygnał, rytm, proste memory;
• 5–7 lat: memory z większą liczbą par, puzzle, gry planszowe, sekwencje ruchowe i zabawy wymagające zmiany reguł;
• 7–12 lat: bardziej złożone gry karciane, strategie, szachy, gry wymagające kontrolowania kilku informacji oraz aktywności sportowe z regułami.

Harvard podkreśla, że w wieku szkolnym złożoność aktywności powinna rosnąć stopniowo. Zbyt łatwa gra szybko przestaje wymagać kontroli uwagi, ale zadanie zbyt skomplikowane może zakończyć się rezygnacją, zanim dziecko zacznie rzeczywiście ćwiczyć daną umiejętność.

Krócej, ale regularnie

Nie ma jednej oficjalnej liczby minut, którą każde dziecko powinno przeznaczać na „trening koncentracji”. Różnice między wiekiem, temperamentem, rodzajem zadania i aktualnym zmęczeniem są zbyt duże, by ustalać uniwersalny czas jednej sesji.

Znaczenie ma natomiast konstrukcja zabawy. Powinna mieć czytelne zasady, możliwy do osiągnięcia cel i poziom trudności, który zmusza dziecko do uważnego działania.

UNICEF podkreśla szerszą rolę zabawy w uczeniu się: dzieci podczas niej eksplorują, próbują nowych rozwiązań, obserwują związki przyczynowo-skutkowe i budują rozumienie otoczenia.

„All important learning takes place within the context of play.”

Tak UNICEF opisuje znaczenie zabawy w przypadku niemowląt i najmłodszych dzieci w materiale dotyczącym uczenia się poprzez zabawę.

Koncentracja u dzieci może więc być ćwiczona bez specjalistycznych zestawów i aplikacji. Klasyczne memory, puzzle, szachy, proste karty, „Szymon mówi”, taniec z zatrzymywaniem się na sygnał czy zabawy z odwróconymi zasadami stawiają przed dzieckiem konkretne wymagania poznawcze. Trzeba słuchać, pamiętać, obserwować, zaczekać na właściwy moment i zmienić reakcję, kiedy zmienia się sytuacja. To właśnie te elementy sprawiają, że zwykła gra staje się praktycznym ćwiczeniem uwagi, pamięci roboczej i samokontroli.

Więcej praktycznych porad, omówień lektur i materiałów edukacyjnych znajdziesz na naszej stronie. Polecamy również przeczytać: Wszystkie dwuliterowe słowa dozwolone w Scrabble i Literakach