Jedno. Tyle słów zaczyna się na Ę w słowniku naszego serwisu, który liczy 3 240 240 form. To ĘSI, wykrzyknik za 7 punktów. A przecież Ę siedzi w 226 756 formach, czyli w co czternastej. Litera, której prawie nikt nie stawia na początku, ma się na planszy świetnie – trzeba tylko wiedzieć, gdzie jej szukać.
Wartość płytki i skład kompletu bierzemy z tabeli Polskiej Federacji Scrabble: w polskim zestawie 100 płytek jest jedno Ę za 5 punktów. Tyle samo kosztują Ą, Ś, Ó i Ż. Wszystkie pozostałe liczby w tym tekście policzyłam sama na pełnym słowniku serwisu, tym samym, który obsługuje wyszukiwarkę.
Ę na tle innych liter z ogonkiem i kreską
Lubimy mówić, że Ę to litera kłopotliwa, do zgubienia w szybkiej mowie. Słownik widzi to inaczej: Ę występuje w 7,00% wszystkich form. Częściej niż Ó, rzadziej niż Ą i Ś. Ciekawsze jest jednak to, gdzie stoi.
| Litera (pkt / płytek) | Formy z literą | Udział | Na początku | Na końcu |
|---|---|---|---|---|
| Ą (5 / 1) | 436 119 | 13,46% | 11 | 190 190 |
| Ś (5 / 1) | 340 167 | 10,50% | 15 355 | 94 092 |
| Ę (5 / 1) | 226 756 | 7,00% | 1 | 50 688 |
| Ó (5 / 1) | 127 383 | 3,93% | 168 | 0 |
| Ł (3 / 2) | 711 328 | 21,95% | 12 012 | 26 631 |
Ą i Ę to rodzeństwo, ale z różnymi nawykami. Ą kończy 43,6% swoich form, Ę – tylko 22,4%. Reszta, ponad 176 tysięcy form, trzyma Ę w środku. Najczęściej tuż przed C (40 152 form: RĘCE, PIĘCIU), T (29 873: PIĘTRO, ŚWIĘTA) i D (20 371: BĘDĘ, KOLĘDA).
Trzy dwuliterówki i 83 trzyliterówki
Dwuliterowe słowa z Ę są w słowniku trzy: GĘ, HĘ i TĘ. GĘ i HĘ dają po 8 punktów, TĘ – 7. Mało? Dla płytki za 5 punktów to spory luksus, bo każda z nich pozwala dołożyć Ę w poprzek cudzego słowa.
Trzyliterówek jest 83. Najdroższe wyglądają jak skróty z telegramu:
- ŻĘĆ – 16 pkt,
- JĘĆ – 14 pkt,
- GĘŚ, DĘĆ, ĆMĘ, GŻĘ, ŁŻĘ – po 13 pkt.
GĘŚ ma tylko jeden haczyk: Ę i Ś to dwie z pięciu „piątek”, a każda występuje w komplecie raz. Kto trzyma obie naraz, niech się nie zastanawia zbyt długo.
Gdzie dopisać Ę: haczyki na końcu
Skoro Ę rzadko otwiera słowo, szukajmy go na końcu. W słowniku jest 1661 krótkich słów (od dwóch do czterech liter), do których wystarczy dopisać Ę, żeby powstała poprawna forma. Przykłady: LIP → LIPĘ, RÓŻ → RÓŻĘ, KOS → KOSĘ, ZUP → ZUPĘ, RYB → RYBĘ i ŻAB → ŻABĘ.
Druga sztuczka to podmiana: 2037 form od trzech do pięciu liter kończy się na -A i ma siostrzaną formę na -Ę (AFERA → AFERĘ, AGAMA → AGAMĘ). Jeśli na planszy leży biernik albo mianownik żeński, sprawdź, czy da się nim zagrać jeszcze raz, tylko z ogonkiem.
Najczęstsze końcówki z Ę to -JĘ (14 391 form), -KĘ (11 440) i -IĘ (6599). Wszystkie wyrazy na tę literę sprawdzisz na stronie wyrazy na literę Ę – spoiler: lista ma jedną pozycję.
Typowa pomyłka: dwa Ę bez blanka
Wszyscy pamiętają, że Ę jest w komplecie jedno. A potem układają BĘDĘ. W słowniku 5076 form ma dwa lub więcej Ę: BĘDĘ, DĘTKĘ, CHĘTKĘ, PĘTLĘ… Rekordzistka, STRZĘPIGĘBĘ, ma trzy. Każdą z nich zagrasz tylko z blankiem albo dokładając swoje Ę do tego, które już leży na planszy. Wśród siódemek takich pułapek jest 232.
Siódemka z Ę: sześć anagramów z jednego stojaka
Bez blanka da się ułożyć 11 344 siedmioliterowe formy z jednym Ę. Za wyłożenie wszystkich siedmiu płytek PFS dolicza premię 50 punktów, więc warto znać kilka stojaków, które „same się układają”. Policzyłam, które zestawy złożone z tanich liter mają najwięcej anagramów:
| Stojak | Anagramy | Przykłady | Płytki |
|---|---|---|---|
| A I N O P T Ę | 6 | NAPIĘTO, OPĘTANI, TĘPIANO | 13 pkt |
| A K K O R T Ę | 5 | AKTORKĘ, KAROTKĘ, TOKARKĘ, OKRĘTKA | 14 pkt |
| A A K M R S Ę | 5 | MASAKRĘ, MASARKĘ, MARASKĘ | 13 pkt |
| A I K L W Z Ę | 4 | WALIZKĘ, ZAWIKLĘ, ZAKWILĘ | 13 pkt |
| E K L O R T Ę | 4 | ROLETKĘ, TOLERKĘ, TERKOLĘ | 14 pkt |
Pełny zestaw dla drugiego wiersza zobaczysz w anagramach słowa AKTORKĘ. Własny stojak wpisz w wyszukiwarkę słów z liter.
Wspólny mianownik tabeli? Ę prawie zawsze ląduje na końcu, a przed nim stoi K. To ten sam mechanizm co w tekście o słowach z literą Ć: odłóż „drogą” literę na prawy brzeg stojaka i układaj resztę jak zwykły temat.
Zastrzeżenie dla turniejowców
W zawodach PFS obowiązuje Oficjalny Słownik Polskiego Scrabblisty (OSPS), a nasz słownik bazuje na SJP.pl. Pojedyncze formy z tego tekstu mogą w OSPS wyglądać inaczej, więc przed turniejem rozstrzyga OSPS.
Fot. Płytka Ę z polskiego zestawu Scrabble. Getdincts / Wikimedia Commons, CC0, commons.wikimedia.org.